In de biologie wordt in dit verband gesproken van collectieve besluitvorming of quorum sensing. Individuen brengen signalen uit, reageren op elkaar, en pas wanneer een kritische drempel is bereikt, wordt een collectieve actie uitgevoerd. Het gaat hier niet om chaos, maar om stabiele, herhaalbare en effectieve besluitvormingsprocessen.

Een klassiek voorbeeld vinden we bij honingbijen wanneer zij op zoek gaan naar een nieuwe nestlocatie. Verkenners gaan op pad en onderzoeken potentiële nestlocaties. Terug in de zwerm ‘presenteren’ zij hun vondst via de bekende waggeldans, waarvan duur en intensiteit informatie bevatten over de kwaliteit van de locatie. Andere bijen inspecteren deze voorstellen, bevestigen of weerleggen ze, en sluiten zich aan bij een van de opties. Er is geen bijenkoningin die de knoop doorhakt. De koningin volgt. Pas wanneer een voldoende aantal bijen dezelfde locatie ondersteunt – een quorum – komt de beslissing tot stand en verhuist het hele volk.

Dierdemocratieën zijn organisch, situationeel en diep ingebed in sociale relaties. Ze vertrouwen niet op abstracte regels, maar op gedeelde signalen, herhaling en wederzijdse afstemming. Ze functioneren omdat individuen belang hebben bij het collectief en omdat hun eigen overleving direct samenvalt met die van de groep.

Een tweede les betreft de relatie tussen democratie en leefomgeving. In het dierenrijk is besluitvorming altijd ecologisch ingebed: de keuze voor een nest, een jacht of een migratie staat direct in relatie tot leefomgeving. Menselijke democratie daarentegen heeft zich grotendeels losgezongen van ecologische terugkoppeling.Als democratie werkelijk een voortzetting van natuurlijke collectieve intelligentie is, dan vraagt dat om institutionele manieren om ook niet-menselijke belangen – ecosystemen, toekomstige generaties, andere soorten – structureel mee te laten wegen.

Wat mensen onderscheidt van andere dieren is niet zozeer dat zij democratisch besluiten kunnen nemen, maar dat zij kunnen reflecteren op democratie zelf.

Mensen beschikken over een vermogen tot zelfreflectie: we kunnen nadenken over onze eigen denkprocessen, regels maken over regels, vertegenwoordigende instituties ontwerpen die andere instituties reguleren. Zoals we gereedschap maken om ander gereedschap te maken, zo maken we ook procedures om besluitvormingsprocedures te evalueren en aan te passen.

Deze eigenschap is een enorme kracht. Ze stelt ons in staat grondwetten op te stellen, macht te scheiden, minderheden te beschermen en abstracte principes als gelijkheid en rechtvaardigheid te formuleren. Zonder die reflexiviteit zou menselijke democratie niet mogelijk zijn.

democratie floreert niet waar zij eindeloos wordt aangevallen, maar waar zij wordt gedragen als een vanzelfsprekende, gedeelde praktijk. Als zij wordt begrepen als een manier van samenleven die ouder is dan wijzelf en die ook onze toekomst kan dragen.

Kortom

Democratie is ouder dan de mens

(en het is tijd dat we haar ecologische basis erkennen.)